Viện Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao Tri thức (Viện REK), Trường Đại học Thành Đô, vừa thông báo thành lập Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu Khoa học Xã hội và Hành vi. Để tìm hiểu lý do thành lập, cơ sở xây dựng quy chế và cách thức hoạt động của Hội đồng, chúng tôi có cuộc trao đổi với ThS. Nguyễn Linh Chi, Nghiên cứu Viên Viện REK, Thư ký Hội đồng.
Đâu là lý do cốt lõi cũng như tính cấp thiết khiến Viện REK quyết định thành lập Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu Khoa học Xã hội và Hành vi vào thời điểm này?
Xuất phát điểm của chúng tôi là việc bảo vệ người tham gia nghiên cứu. Khi nói đến đạo đức nghiên cứu, mọi người thường nghĩ đến thử nghiệm thuốc hay các can thiệp y tế. Tuy nhiên, trong khoa học xã hội và hành vi, một cuộc phỏng vấn, một bảng khảo sát hay việc khai thác dữ liệu cá nhân cũng có thể tạo ra rủi ro: làm lộ thông tin riêng tư, gây tổn thương tâm lý hoặc ảnh hưởng đến danh dự, công việc và các mối quan hệ của người tham gia.
Ở nhiều hệ thống nghiên cứu trên thế giới, việc xem xét đạo đức thông qua một hội đồng như IRB (Institutional Review Board) đã là thực hành được thiết lập, áp dụng cả với nghiên cứu y sinh lẫn khoa học xã hội và hành vi. Chẳng hạn, hệ thống bảo vệ người tham gia nghiên cứu của Hoa Kỳ bao quát cả hai nhóm lĩnh vực này. Yêu cầu này cũng thể hiện rõ trong hoạt động xuất bản khoa học. Nhiều tạp chí quốc tế uy tín yêu cầu tác giả cung cấp thông tin về việc phê duyệt đạo đức đối với nghiên cứu có người tham gia. Như tạp chí PLOS ONE chả hạn, còn yêu cầu nộp văn bản chấp thuận ngay khi gửi bản thảo. Điều đó cho thấy xem xét đạo đức là một bước căn bản trong quy trình nghiên cứu có trách nhiệm, cần được tính đến từ khi thiết kế nghiên cứu, trước khi tuyển chọn người tham gia và thu thập dữ liệu.
Ở Việt Nam, mô hình hội đồng đạo đức chủ yếu được biết đến trong lĩnh vực y sinh. Các mô hình hội đồng tương tự dành cho nghiên cứu KHXH và Hành vi có nhưng còn ít. Bối cảnh gần đây cũng đặt ra yêu cầu rõ hơn về nghiên cứu có trách nhiệm. Ngày 25/5/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN về Hướng dẫn liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Theo cách tiếp cận của chúng tôi, bảo vệ người tham gia nghiên cứu là một phần của trách nhiệm đạo đức đó, bên cạnh sự trung thực và minh bạch trong quá trình tạo ra tri thức.
Việc thành lập Hội đồng tại Viện REK, Trường Đại học Thành Đô, vì vậy nhằm tạo thêm một cơ chế hỗ trợ nhà nghiên cứu nhận diện rủi ro, hoàn thiện phương án bảo vệ người tham gia và triển khai nghiên cứu có trách nhiệm ngay từ đầu.
Hội đồng xây dựng quy chế và quy trình hoạt động trên những cơ sở tham khảo nào?
Chúng tôi kết hợp tham khảo chuẩn mực quốc tế với kinh nghiệm trong nước và điều kiện thực tế của Viện. Về nguyên tắc, quy chế tham chiếu Báo cáo Belmont, Tuyên ngôn Helsinki và hướng dẫn đạo đức của Hội đồng các tổ chức quốc tế về khoa học y học, tr[1] ong phạm vi phù hợp với nghiên cứu khoa học xã hội và hành vi. Những nội dung cốt lõi là tôn trọng quyền tự quyết của người tham gia, cân nhắc lợi ích và rủi ro, tuyển chọn công bằng, bảo vệ quyền riêng tư và bảo mật thông tin. Chúng tôi lựa chọn những nguyên tắc có thể áp dụng phù hợp với đặc điểm của lĩnh vực.
Ở trong nước, chúng tôi cũng tham khảo quy trình và quy chế của Viện Nghiên cứu Đời sống Xã hội – SocialLife. Đây là một kinh nghiệm thực tiễn hữu ích khi xây dựng cơ chế xét duyệt đạo đức cho nghiên cứu khoa học xã hội trong bối cảnh Việt Nam.
Từ những tham khảo đó, chúng tôi xây dựng quy trình phù hợp với phạm vi hoạt động của Hội đồng, đồng thời chú ý để yêu cầu hồ sơ tương xứng với mức độ rủi ro của từng nghiên cứu.
Ai có thể gửi hồ sơ đề nghị Hội đồng thẩm định đạo đức nghiên cứu?
Hội đồng tiếp nhận hồ sơ đề nghị thẩm định đạo đức nghiên cứu từ các cá nhân và nhóm nghiên cứu trong và ngoài Trường Đại học Thành Đô (TDU). Nhà nghiên cứu không nhất thiết phải là giảng viên, nhân viên hoặc người học của TDU để đăng ký thẩm định. Các hồ sơ được tiếp nhận và xem xét theo cùng nguyên tắc, quy trình và tiêu chuẩn đạo đức nghiên cứu do Hội đồng quy định.
Nhà nghiên cứu muốn gửi hồ sơ đến Hội đồng cần thực hiện những bước nào? Thời gian xét duyệt ra sao?
Nhóm nghiên cứu có nhu cầu xin đọc hướng dẫn chi tiết ở tài liệu sau HƯỚNG DẪN NỘP HỒ SƠ XÉT DUYỆT ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU. Hồ sơ cơ bản gồm đơn đăng ký, công cụ thu thập dữ liệu, tài liệu cung cấp thông tin và xin chấp thuận tham gia, kế hoạch quản lý dữ liệu cùng các tài liệu bổ trợ có liên quan.
Sau khi tiếp nhận, Thư ký kiểm tra hồ sơ và hướng dẫn bổ sung những thông tin cần thiết. Chủ tịch Hội đồng quyết định hình thức thẩm định dựa trên tính chất và mức độ rủi ro của nghiên cứu. Có hai hình thức chính: thẩm định rút gọn đối với nghiên cứu đáp ứng điều kiện về rủi ro tối thiểu, và thẩm định toàn thể đối với nghiên cứu có rủi ro cao hơn hoặc không đáp ứng điều kiện rút gọn.
Trong quá trình thẩm định, nhóm nghiên cứu có thể được đề nghị giải trình hoặc chỉnh sửa. Hội đồng tập trung xem xét cách tuyển chọn người tham gia, sự tự nguyện, những rủi ro có thể phát sinh và biện pháp bảo vệ người tham gia.
Thời hạn xử lý thông thường không quá 30 ngày làm việc đối với hồ sơ rút gọn và 60 ngày làm việc đối với hồ sơ toàn thể, tính từ khi xác nhận hồ sơ hợp lệ. Nếu cần kéo dài do hồ sơ phức tạp, Hội đồng sẽ thông báo. Nhóm nghiên cứu cần dự trù thời gian xét duyệt trước khi tuyển chọn người tham gia và thu thập dữ liệu.
Quy chế của Hội đồng tập trung vào những vấn đề gì? Trước sự phổ biến của AI trong nghiên cứu, Hội đồng đã có những cập nhật nào?
Quy chế tập trung vào những vấn đề nhà nghiên cứu thường gặp: cung cấp thông tin và xin chấp thuận tham gia; bảo vệ trẻ em và các nhóm dễ bị tổn thương; khảo sát, phỏng vấn, ghi âm, ghi hình; nghiên cứu trên môi trường số; bảo mật, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu; xử lý xung đột lợi ích; báo cáo thay đổi và sự cố trong quá trình triển khai.
Một nội dung chúng tôi chú ý bổ sung là sử dụng trí tuệ nhân tạo. AI ngày càng hiện diện trong nhiều công đoạn nghiên cứu, từ xây dựng công cụ, phiên âm phỏng vấn đến phân tích dữ liệu. Đi cùng những tiện ích đó là các câu hỏi về thông tin cá nhân, độ chính xác, thiên lệch và trách nhiệm đối với kết quả.
Quy chế vì vậy yêu cầu mô tả việc sử dụng AI khi công cụ xử lý dữ liệu của người tham gia, tương tác trực tiếp với họ hoặc hỗ trợ những quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi và sự an toàn của họ. Dữ liệu định danh, dữ liệu nhạy cảm hoặc thông tin mật không được đưa vào hệ thống AI khi chưa được Hội đồng chấp thuận và có biện pháp bảo vệ phù hợp. Nhóm nghiên cứu phải kiểm tra kết quả, đánh giá nguy cơ thiên lệch và bảo đảm sự giám sát, quyết định cuối cùng của con người.
Chúng tôi xem đây là một nỗ lực cập nhật quy chế theo những thay đổi trong thực hành nghiên cứu. Mục tiêu là giúp nhà nghiên cứu sử dụng công nghệ có trách nhiệm, hiểu dữ liệu được xử lý như thế nào và chủ động bảo vệ người tham gia trước những rủi ro mới.
Xin cảm ơn chị!
Trường Đại học Thành Đô
Địa chỉ: Km15, Quốc lộ 32, Hoài Đức, Hà Nội.
Hotline: 0934 07 8668 – 0243 386 1601
Website: https://thanhdo.edu.vn/
