VIỆN REK THÀNH LẬP HỘI ĐỒNG ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ HÀNH VI

Viện Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao Tri thức (Viện REK), Trường Đại học Thành Đô vừa thành lập Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu Khoa học Xã hội và Hành vi (Institutional Review Board for Social and Behavioral Sciences – IRB) và ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của Hội đồng. Từ nay, các nghiên cứu có sự tham gia của con người trong lĩnh vực khoa học xã hội và hành vi, của nhà nghiên cứu trong và ngoài Trường, có thể nộp hồ sơ để Hội đồng thẩm định, phê duyệt và giám sát về mặt đạo đức.

Ở nhiều quốc gia, nghiên cứu có sự tham gia của con người phải được xét duyệt đạo đức trước khi triển khai. Việc này do hội đồng đạo đức cấp cơ sở đảm nhận, thường gọi là IRB (Institutional Review Board) hoặc hội đồng đạo đức nghiên cứu (Research Ethics Committee). Tại các trường đại học ở Hoa Kỳ, Vương quốc Anh hay Úc, hội đồng này xét duyệt cả nghiên cứu y học lẫn nghiên cứu giáo dục, tâm lý học, xã hội học. Nhiều trường còn lập hội đồng riêng cho khoa học xã hội và hành vi.

Ở Việt Nam, hội đồng đạo đức đã được quy định và vận hành nhiều năm trong lĩnh vực y sinh học, tại các bệnh viện, viện nghiên cứu và trường đại học y dược. Với khoa học xã hội, việc xét duyệt đạo đức tại các trường đại học còn chưa phổ biến, dù các nghiên cứu này cũng làm việc trực tiếp với con người. Các thiết kế nghiên cứu trong khoa học xã hội ít gây ra rủi ro về thể chất, nhưng chúng vẫn có thể ảnh hưởng đến quyền riêng tư, danh dự, việc học tập, việc làm hoặc tâm lý của người tham gia, nhất là khi dữ liệu bị lộ hoặc bị dùng sai mục đích.

Khoảng trống này còn gây khó cho nhà nghiên cứu khi công bố quốc tế. Nhiều tạp chí và nhà tài trợ yêu cầu minh chứng phê duyệt đạo đức từ một hội đồng có thẩm quyền, kể cả với nghiên cứu khảo sát. Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu Khoa học Xã hội và Hành vi được thành lập theo quyết định 27 /QĐ-NCGD&CGTT của REK và Trường Đại học Thành Đô được thành lập để bảo vệ người tham gia nghiên cứu trước những rủi ro nêu trên, một mặt góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu học thuật của nhà trường.

Quy chế được xây dựng trên cơ sở Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15, Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15. Hoạt động của Hội đồng đồng thời tham chiếu các chuẩn mực quốc tế: Tuyên ngôn Helsinki của Hiệp hội Y khoa Thế giới, Báo cáo Belmont (1979), trong phạm vi các nguyên tắc áp dụng được cho khoa học xã hội và hành vi.

Hội đồng làm việc theo năm nguyên tắc: tôn trọng quyền con người, ưu tiên lợi ích người tham gia, công bằng trong tuyển chọn, bảo mật và quyền riêng tư, liêm chính khoa học.

Quy chế gồm 07 chương lớn, bao quát toàn bộ quá trình xét duyệt đạo đức một nghiên cứu: phạm vi áp dụng và nguyên tắc chung; tổ chức và nhiệm vụ của Hội đồng; phân loại và hình thức thẩm định; hồ sơ, quy trình, thời hạn phê duyệt; quản lý rủi ro trong nghiên cứu; giám sát tuân thủ, xử lý vi phạm và giải quyết khiếu nại.

Quy chế áp dụng cho các nghiên cứu có sự tham gia của con người hoặc sử dụng dữ liệu về con người trong khoa học giáo dục, tâm lý học, xã hội học, kinh tế, quản trị, truyền thông và các lĩnh vực liên quan. Phần quản lý rủi ro hướng dẫn về đồng thuận tham gia, bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương, bảo mật, lưu trữ và tiêu hủy dữ liệu, cùng các phương pháp thường gặp như phỏng vấn, thảo luận nhóm, ghi âm, ghi hình, quan sát và nghiên cứu trên môi trường số.

Quy chế cũng cập nhật những vấn đề mới trong nghiên cứu hiện nay, trong đó có việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Nhà nghiên cứu phải khai báo việc dùng công cụ AI trong hồ sơ, không đưa dữ liệu định danh hay dữ liệu nhạy cảm của người tham gia vào công cụ AI khi chưa được phép, và phải bảo đảm con người kiểm tra, quyết định cuối cùng đối với kết quả do AI tạo ra. Người tham gia cũng được biết nếu dữ liệu của họ có thể được dùng để huấn luyện mô hình AI. Các quy định về dữ liệu cá nhân được xây dựng phù hợp với Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025.

Thông tin nộp hồ sơ

• Hội đồng tiếp nhận hồ sơ của nhà nghiên cứu trong và ngoài Trường Đại học Thành Đô. Phí thẩm định và giám sát áp dụng theo khung phí do Viện REK ban hành.
• Các nghiên cứu viên có nhu cầu nộp hồ sơ xét duyệt đạo đức nghiên cứu vui lòng liên hệ qua email: rek.institute@thanhdouni.edu.vn