GIỚI THIỆU SÁCH GIÁO DỤC VÀ KHOA HỌC MỞ: CẨM NANG HƯỚNG DẪN DÀNH CHO GIẢNG VIÊN VÀ NHÀ NGHIÊN CỨU

Trong bối cảnh phát triển của nền kinh tế tri thức, Giáo dục mở và Khoa học mở đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự công bằng và đa dạng trong tiếp cận tri thức. Nhằm cung cấp một tài liệu hướng dẫn thực tế cho cộng đồng học thuật Việt Nam, tập thể tác giả đến từ trường Đại học Thành Đô đã biên soạn cuốn sách Giáo dục và Khoa học mở: Cẩm nang hướng dẫn dành cho giảng viên và nhà nghiên cứu. Đây được coi là một trong những nỗ lực tiên phong tại Việt Nam nhằm hệ thống hóa các khái niệm, công cụ và thực hành cốt lõi của phong trào mở, qua đó hỗ trợ giảng viên, nhà nghiên cứu, học viên cao học và sinh viên tiếp cận tri thức mở một cách hiệu quả, hợp pháp và có trách nhiệm.

Cuốn cẩm nang được biên soạn bởi nhóm tác giả Nguyễn Linh Chi, Vũ Nguyễn Quang Duy, Phan Thị Thanh Thảo và Phạm Hùng Hiệp, gắn với định hướng phát triển giáo dục mở và khoa học mở của Trường Đại học Thành Đô. 

Về nội dung, cuốn sách được tổ chức thành hai phần chính: Tài nguyên giáo dục mở và Khoa học mở. Phần thứ nhất cung cấp cái nhìn tổng quan về lịch sử, khái niệm, lợi ích và thách thức của tài nguyên giáo dục mở; đồng thời hướng dẫn người đọc về bản quyền, phạm vi công cộng, giấy phép Creative Commons, cách ghi nhận nguồn, tìm kiếm tài nguyên giáo dục mở, đánh giá chất lượng học liệu mở, sử dụng sách giáo khoa mở, khóa học trực tuyến mở đại chúng và các nguồn đa phương tiện mở. Phần thứ hai tập trung vào khoa học mở, bao gồm truy cập mở, tiền ấn phẩm (preprint), dữ liệu nghiên cứu mở, nguyên tắc FAIR, phần mềm nguồn mở, phản biện mở và các thước đo đánh giá nghiên cứu có trách nhiệm. 

Điểm nổi bật của cuốn sách nằm ở tính thực chiến. Thay vì chỉ dừng lại ở việc giải thích khái niệm, cẩm nang giới thiệu nhiều nền tảng, công cụ và nguồn tài nguyên cụ thể mà giảng viên và nhà nghiên cứu có thể sử dụng trong giảng dạy, học tập và công bố khoa học. Các nội dung như giấy phép Creative Commons, cách tìm kiếm học liệu mở, cách sử dụng MOOCs, lựa chọn tuyến truy cập mở xanh hoặc vàng, sử dụng OSF, chia sẻ dữ liệu nghiên cứu và công bố phần mềm nghiên cứu đều được trình bày theo hướng dễ tiếp cận. Trong bài bình luận về cuốn sách được công bố trên tạp chí Nghiên cứu khoa học và Phát triển, tác giả Nguyễn Tô Hồng Kông nhận định đây là cẩm nang đầu tiên dành cho giảng viên và nhà nghiên cứu Việt Nam về các thực hành mở trong giáo dục và xuất bản học thuật, đồng thời đánh giá cao việc sách cung cấp hướng dẫn và ví dụ về quyền cấp phép, ghi nhận nguồn, trích dẫn, tài nguyên mở và truy cập mở.

Mục đích quan trọng của cuốn sách là giúp cộng đồng học thuật Việt Nam hiểu đúng và thực hành đúng giáo dục mở, khoa học mở. Trong môi trường học thuật hiện nay, việc tiếp cận tài nguyên mở không chỉ là câu chuyện miễn phí, mà còn liên quan đến bản quyền, đạo đức sử dụng tài liệu, trách nhiệm chia sẻ dữ liệu, minh bạch trong nghiên cứu và năng lực lựa chọn nguồn học liệu phù hợp. Vì vậy, cuốn cẩm nang có ý nghĩa như một tài liệu nhập môn, đồng thời cũng là một hướng dẫn thao tác cho những người muốn đưa tài nguyên mở vào lớp học, bài giảng, nghiên cứu và công bố khoa học. 

Cuốn sách cũng đã nhận được nhiều ghi nhận đáng chú ý ở cấp độ quốc tế. Năm 2025, cuốn cẩm nang lọt vào danh sách rút gọn của Open Education Awards for Excellence do hiệp hội Open Education Global (OEGloabal) tổ chức, ở hạng mục “What We Share”, được lựa chọn trong số 193 đề cử đến từ 42 quốc gia. OEGlobal ghi nhận việc cuốn sách đã góp phần thúc đẩy thảo luận ở phạm vi quốc gia thông qua các hội thảo, khóa tập huấn và đã được tích hợp vào chương trình giảng dạy đại học.

Trước đó, năm 2024, cuốn sách cũng lọt Top 6 đề cử của EASE Awards ở hạng mục “Best EASE Initiative” – hạng mục dành cho các sáng kiến có tác động lớn tới cộng đồng trong năm. Đây là một ghi nhận quan trọng, bởi EASE Awards là giải thưởng của Hiệp hội Biên tập Khoa học châu Âu, hướng tới tôn vinh các đóng góp trong lĩnh vực xuất bản học thuật, biên tập khoa học và nâng cao chất lượng truyền thông học thuật.

Có thể nói, Giáo dục và Khoa học mở: Cẩm nang hướng dẫn dành cho giảng viên và nhà nghiên cứu không chỉ là một cuốn sách giới thiệu khái niệm, mà còn là một tài liệu nền tảng giúp người đọc từng bước tham gia vào hệ sinh thái tri thức mở. Với kết cấu rõ ràng, nội dung thực tiễn và các ghi nhận quốc tế đáng chú ý, cuốn sách góp phần khẳng định nỗ lực của Trường Đại học Thành Đô trong thúc đẩy giáo dục mở, khoa học mở và đổi mới học thuật tại Việt Nam.

Hiện tại, cuốn cẩm nang đang được chia sẻ toàn văn miễn phí theo giấy phép mở Creative Commons CC BY-NC-ND 4.0 trên hệ thống thư viện số của Đại học Thành Đô để phục vụ cộng đồng học thuật: Giáo dục và Khoa học mở: Cẩm nang hướng dẫn dành cho giảng viên và nhà nghiên cứu