TÀI NGUYÊN GIÁO DỤC MỞ: HƯỚNG TIẾP CẬN MỚI CHO GIÁO DỤC ĐẠI HỌC KỶ NGUYÊN SỐ

Trong những năm gần đây, giáo dục đại học đã chứng kiến nhiều thay đổi sâu sắc về cách người học tiếp cận tri thức và cách giảng viên tổ chức hoạt động dạy học. Sự phát triển của học tập trực tuyến, học tập kết hợp, trí tuệ nhân tạo tạo sinh và các hình thức đào tạo linh hoạt đã đặt ra yêu cầu mới đối với các cơ sở giáo dục đại học: làm thế nào để tài liệu học tập trở nên dễ tiếp cận hơn, cập nhật hơn, phù hợp hơn với nhu cầu đa dạng của người học và gắn kết tốt hơn với thực tiễn nghề nghiệp.

Trong bối cảnh đó, tài nguyên giáo dục mở – TNGDM (Open Educational Resources), đang trở thành một trong những xu hướng quan trọng của giáo dục đại học hiện đại. Theo cách hiểu phổ biến, tài nguyên giáo dục mở là các tài liệu phục vụ giảng dạy, học tập và nghiên cứu được đặt trong phạm vi công cộng hoặc được cấp phép mở, cho phép người dùng được truy cập, sử dụng, điều chỉnh, tái sử dụng và chia sẻ một cách hợp pháp. Không chỉ giúp giảm chi phí học liệu cho sinh viên, TNGDM còn mở ra cơ hội đổi mới phương pháp giảng dạy, cá nhân hóa trải nghiệm học tập và thúc đẩy văn hóa chia sẻ tri thức trong nhà trường.

Từ học liệu truyền thống đến tài nguyên giáo dục mở

Trong nhiều thập kỷ, giáo trình in và tài liệu học tập thương mại vẫn là nguồn học liệu chủ yếu trong giáo dục đại học. Tuy nhiên, mô hình này ngày càng bộc lộ một số hạn chế. Trước hết là vấn đề chi phí. Ở nhiều quốc gia, sinh viên phải dành một khoản tiền đáng kể hằng năm để mua giáo trình, sách tham khảo và các nền tảng hỗ trợ học tập. Chi phí học liệu cao có thể khiến một số sinh viên trì hoãn việc mua tài liệu, học tập không đầy đủ ngay từ đầu học phần, hoặc trong những trường hợp nghiêm trọng hơn, phải giảm số tín chỉ đăng ký, thay đổi kế hoạch học tập, thậm chí từ bỏ việc học.

Bên cạnh chi phí, học liệu truyền thống còn gặp thách thức về tính cập nhật. Trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, dữ liệu, ví dụ thực tiễn, tình huống doanh nghiệp, công nghệ và xu hướng nghề nghiệp có thể trở nên lỗi thời chỉ sau một thời gian ngắn. Một giáo trình in khó có thể được cập nhật liên tục để phản ánh những biến động mới của thị trường lao động, đời sống kinh tế – xã hội hay tiến bộ công nghệ.

Ngoài ra, giáo trình thương mại thường có tính cố định cao, khiến giảng viên khó điều chỉnh nội dung cho phù hợp với chuẩn đầu ra, đặc điểm người học hoặc yêu cầu riêng của từng chương trình đào tạo. Trong khi đó, giáo dục đại học hiện nay ngày càng nhấn mạnh tính linh hoạt, cá nhân hóa và gắn kết thực tiễn. Đây chính là không gian để tài nguyên giáo dục mở phát huy vai trò.

TNGDM giúp giáo dục đại học trở nên dễ tiếp cận và linh hoạt hơn

Một trong những lợi ích dễ nhận thấy nhất của TNGDM là khả năng giúp người học tiếp cận học liệu với chi phí thấp hoặc miễn phí. Khi tài liệu học tập được cung cấp dưới dạng mở, sinh viên có thể tiếp cận ngay từ ngày đầu tiên của học phần, không bị giới hạn bởi khả năng tài chính hay thời gian chờ mua sách. Điều này góp phần bảo đảm công bằng hơn trong tiếp cận tri thức, đặc biệt đối với những nhóm người học có điều kiện kinh tế khác nhau.

Đối với giảng viên, TNGDM mang lại quyền chủ động lớn hơn trong thiết kế học phần. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một giáo trình có sẵn, giảng viên có thể lựa chọn, kết hợp, điều chỉnh và cập nhật các nguồn học liệu mở để phù hợp với mục tiêu học tập. Chẳng hạn, một biểu đồ sử dụng số liệu cũ có thể được thay thế bằng dữ liệu mới; một tình huống nghiên cứu không còn phù hợp có thể được cập nhật bằng ví dụ về doanh nghiệp, ngành nghề hoặc công nghệ gần gũi hơn với người học hiện nay.

Tài nguyên giáo dục mở cũng khuyến khích giảng viên chuyển từ vai trò “người truyền đạt nội dung” sang vai trò “người thiết kế trải nghiệm học tập”. Khi học liệu có thể được điều chỉnh và tái cấu trúc, lớp học có nhiều điều kiện hơn để triển khai thảo luận, học tập dựa trên dự án, phân tích tình huống, thực hành nghề nghiệp và các hoạt động học tập tích cực khác.

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và cơ hội mới cho TNGDM

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đang tạo thêm động lực mới cho tài nguyên giáo dục mở. Nếu được sử dụng có trách nhiệm, các công cụ AI có thể hỗ trợ giảng viên trong nhiều công đoạn xây dựng và điều chỉnh học liệu mở, chẳng hạn như rà soát bản thảo, đề xuất câu hỏi thảo luận, xây dựng bài tập, tạo rubric đánh giá, gợi ý ví dụ thực tiễn, dịch tài liệu có giấy phép mở sang ngôn ngữ khác, hoặc hỗ trợ mô tả hình ảnh để tăng khả năng tiếp cận cho người học.

Tuy nhiên, AI không thể thay thế vai trò chuyên môn và trách nhiệm học thuật của giảng viên. Các nội dung do AI hỗ trợ tạo ra cần được kiểm chứng kỹ lưỡng, đặc biệt với số liệu, ví dụ thực tiễn, tình huống nghiên cứu và trích dẫn học thuật. Việc sử dụng AI trong xây dựng TNGDM cũng cần bảo đảm minh bạch, tuân thủ quy định về bản quyền, giấy phép sử dụng và đạo đức học thuật.

Nói cách khác, AI có thể là công cụ hỗ trợ hiệu quả, nhưng chất lượng của tài nguyên giáo dục mở vẫn phụ thuộc vào năng lực chuyên môn, tư duy sư phạm và trách nhiệm của người thiết kế học liệu.

TNGDM và đào tạo theo năng lực trong giáo dục đại học

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự kết nối giữa TNGDM và các chương trình đào tạo theo năng lực, chứng chỉ ngắn hạn, vi chứng chỉ và học tập suốt đời. Khi thị trường lao động thay đổi nhanh chóng, người học không chỉ cần bằng cấp chính quy mà còn cần những kỹ năng cụ thể, cập nhật và có thể được chứng nhận linh hoạt. Trong bối cảnh đó, TNGDM có thể giúp các cơ sở giáo dục đại học phát triển các học phần, khóa học ngắn hạn và tài liệu tự học với chi phí hợp lý hơn.

Các khóa học sử dụng tài nguyên giáo dục mở có thể hỗ trợ người học bổ sung kỹ năng nghề nghiệp, nâng cao năng lực chuyên môn hoặc chuẩn bị cho những yêu cầu mới của công việc. Với nhà trường, đây cũng là một hướng đi phù hợp để mở rộng cơ hội học tập, phục vụ nhiều nhóm người học khác nhau và tăng cường vai trò của đại học trong hệ sinh thái học tập suốt đời.

Vai trò của nhà trường trong thúc đẩy tài nguyên giáo dục mở

Để TNGDM phát huy hiệu quả, nỗ lực cá nhân của giảng viên là rất quan trọng nhưng chưa đủ. Các cơ sở giáo dục đại học cần có chiến lược, cơ chế hỗ trợ và môi trường thuận lợi để khuyến khích giảng viên tìm kiếm, sử dụng, biên soạn và chia sẻ tài nguyên giáo dục mở.

Nhà trường có thể hỗ trợ giảng viên thông qua việc xây dựng thư viện tài nguyên mở, tổ chức tập huấn về giấy phép Creative Commons và bản quyền học liệu, hướng dẫn đánh giá chất lượng TNGDM, khuyến khích sử dụng học liệu mở trong đề cương học phần, cũng như ghi nhận hoạt động phát triển TNGDM trong đánh giá chuyên môn. Bên cạnh đó, đội ngũ thư viện, chuyên viên học liệu, chuyên gia công nghệ giáo dục và các nhóm nghiên cứu có thể cùng phối hợp để xây dựng hệ sinh thái tài nguyên mở trong trường đại học.

Đối với Trường Đại học Thành Đô, việc quan tâm đến giáo dục mở và khoa học mở phù hợp với định hướng đổi mới giáo dục đại học, thúc đẩy chuyển đổi số và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho người học. Tài nguyên giáo dục mở không chỉ là một giải pháp về học liệu, mà còn là một cách tiếp cận mới trong quản trị tri thức, phát triển chương trình đào tạo và nâng cao chất lượng dạy – học.

Hướng tới văn hóa chia sẻ tri thức trong đại học

Tài nguyên giáo dục mở mang lại nhiều cơ hội cho giáo dục đại học: giảm rào cản chi phí, tăng khả năng tiếp cận học liệu, hỗ trợ cập nhật nội dung giảng dạy, thúc đẩy đổi mới phương pháp sư phạm và mở rộng cơ hội học tập suốt đời. Quan trọng hơn, TNGDM góp phần hình thành một văn hóa học thuật dựa trên chia sẻ, hợp tác và sử dụng tri thức có trách nhiệm.

Trong kỷ nguyên số, tri thức không nên chỉ được lưu giữ trong những không gian khép kín, mà cần được tổ chức, kiểm chứng, chia sẻ và tái sử dụng để phục vụ cộng đồng học tập rộng lớn hơn. Với tinh thần đó, việc phát triển và sử dụng tài nguyên giáo dục mở là một hướng đi thiết thực để các trường đại học, trong đó có Trường Đại học Thành Đô, góp phần xây dựng một nền giáo dục đại học cởi mở, linh hoạt, công bằng và gắn kết hơn với nhu cầu của xã hội.

Để khai thác hiệu quả tài nguyên giáo dục mở trong giáo dục đại học, giảng viên có thể tham khảo cuốn Giáo dục và Khoa học mở: Cẩm nang hướng dẫn dành cho giảng viên và nhà nghiên cứu của Trường Đại học Thành Đô. Cuốn cẩm nang giới thiệu nhiều cách tiếp cận thực tiễn, từ tìm kiếm học liệu mở, đánh giá chất lượng tài nguyên, sử dụng giấy phép Creative Commons, lựa chọn sách giáo khoa mở, tích hợp khóa học trực tuyến mở vào chương trình đào tạo, đến khai thác các nguồn hình ảnh, video và tư liệu đa phương tiện mở. Thông qua các hướng dẫn cụ thể, giảng viên có thể từng bước lựa chọn, điều chỉnh, kết hợp và tái sử dụng OER phù hợp với mục tiêu học phần, chuẩn đầu ra và đặc điểm người học, qua đó góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho sinh viên. 

Linh Chi